inkomo (Cattle): intsingiselo yephupha ngokwezithethe (amaZulu, amaXhosa)

Ngokwesithethe samaZulu namaXhosa, ukuphupha inkomo, inkabi okanye inkunzi yenkomo kudla ngokutolikwa njengomyalezo ovela kwizinyanya, ingakumbi isicelo sokuba kuxhelwe isilwanyana esithile okanye kuhlawulwe amatyala esithethe. Kubantu abaqeqeshelwa ukuba ngamagqirha, iinkomo emaphupheni zikwabonisa amanqanaba obizo. [1] [2] [3]

Amagama

  • IsiNgesi: Cattle
  • isiZulu: inkomo, isininzi izinkomo [9]
  • isiXhosa: inkomo [10]
  • Sesotho: kgomo, isininzi dikgomo [11]

Amagqabantshintshi

Iinkomo zinobunzima obukhulu kwizithethe zamaNguni, yaye amaphupha ngazo atolikwa ikakhulu ngokunxulumene nezinyanya. Abantu baseMpondo ekwenziwa kubo udliwano-ndlebe ngeminyaka yoo-1930 bathi ukuphupha ngokuphindaphindiweyo isilwanyana esithile kubonisa ukuba izinyanya ziyasifuna. Kwisithethe samaZulu, iphupha linokukhetha ukuba kuxhelwe esiphi isilwanyana. Igqirha elingumXhosa latolika iphupha lomfundi oliphupha inkabi njengomqondiso wamatyala esithethe awayekade engahoywanga ixesha elide. Abantu ababeqeqeshwa ukuba ngamagqirha baphupha ngenkunzi yenkomo enobuso obumhlophe, ngokuxhelwa kwenkomo ngokwesithethe, nangeenkomo ezininzi ezimi ngesangqa, nto leyo eyabonisa ukuba uqeqesho lwaluphela. Omnye umntu ekwenziwa kuye udliwano-ndlebe ongumZulu wathi ukuleqwa ziinkomo kubonisa ukukhulelwa. Imithombo ayifane icacise iinkcukacha ngemibala, yaye buncinane ubungqina bamaphupha esiSotho, ngoko ke iinkcazelo ngeenkomo ezibomvu okanye ezimdaka azifakwanga apha.

Umxholo: Izilwanyana emaphupheni

isiZulu

inkomo

Kwisithethe samaZulu, iphupha linokugqiba ukuba sesiphi isilwanyana esiza kuxhelwa ukwenzela izinyanya: isenokuba sisilwanyana nje umntu aphuphe ngaso. Iingxelo zamagqirha zichaza ukuba ngexesha loqeqesho izinyanya zabonisa inkunzi yenkomo enomsila omhlophe nobuso obumhlophe, kwanomfundi owaphupha ngeenkomo ezininzi ezimi ngesangqa njengezindlu zamaZulu, nto leyo eyabonisa ukuba wayephumelele kuqeqesho. Omnye umntu ekwenziwa kuye udliwano-ndlebe wathi ukuleqwa ziinkomo kubonisa ukukhulelwa. [3] [5] [7] [4]

Iinguqulelo eziqhelekileyo
InguquleloIntsingiselo
ukuleqwa yinkomo okanye ziinkomoOmnye umntu ekwenziwa kuye udliwano-ndlebe ongumZulu: luphawu lokuba umfazi ukhulelwe (umthombo omnye). [4]
iinkomo ezininziKwingxelo enye yesangoma, iinkomo ezininzi ezazimi ngesangqa zabonisa ukuphela koqeqesho. [7]

isiXhosa

inkomo

Kubantu baseMpondo abathetha isiXhosa, ukuphupha rhoqo isilwanyana esithile kwakuthathwa njengobungqina bokuba izinyanya (amathongo) zazisifuna eso silwanyana. Igqirha elingumXhosa latolika isilwanyana esiphuphileyo njengenkabi laza lachaza ukuba wayenamatyala amaninzi esithethe awayetyalwe kwizinyanya kodwa engahoywanga. Kuncwadi lwesiXhosa inkomo ingumqondiso wokuphila nokumanyana, onxulumene nezinyanya. [1] [2] [12]

Imibuzo eqhelekileyo

Kuthetha ukuthini ukuphupha iinkomo?

Ngokwesithethe samaZulu namaXhosa, amaphupha eenkomo adla ngokutolikwa njengemiyalezo evela kwizinyanya. Ukuphupha ngokuphindaphindiweyo isilwanyana esithile kwakuthathwa njengomqondiso wokuba izinyanya zifuna sixhelwe, yaye amagqirha aye atolika iphupha lenkabi njengesikhumbuzo samatyala esithethe angahlawulwanga. [1] [2] [3]

Kuthetha ukuthini ukuleqwa yinkomo ngokomoya waseAfrika?

Omnye umthombo opapashiweyo wesiZulu urekhoda umntu ekwenziwa kuye udliwano-ndlebe esithi ukuba indoda okanye umfazi uphupha eleqwa ziinkomo, oko kubonisa ukuba umfazi ukhulelwe. Oku kuvela kumntu omnye ekwenziwa kuye udliwano-ndlebe, ngoko kuthathe njengotoliko olunye lwesithethe, hayi njengomthetho. [4]

Kuthetha ukuthini ukuphupha inkomo ixhelwa?

Ukuxhela ngokwesithethe yindlela iintsapho ezihlonipha ngayo izinyanya, yaye amaphupha adla ngokukhomba koko. Kwisithethe samaZulu, isilwanyana esiza kuxhelwa isenokuba seso umntu aphuphe ngaso. Iphupha lomfundi wesangoma lokuxhelwa kwenkomo enkulu ngokwesithethe lamkelwa ngesiqabu njengomqondiso wezinyanya. [3] [6] [1]

Kuthetha ukuthini ukuphupha iinkomo ezininzi?

Kwingxelo enye yesangoma esingumZulu, iphupha leenkomo ezimalunga neshumi elinesibhozo ezazimi ngesangqa njengezindlu zamaZulu labonisa ukuba uqeqesho lwaso lwaluza kuphela nini. Amanye amagqirha achaza amaphupha eenkomo njengemiqondiso yamanqanaba obizo. [7] [8]

Indlela yokucingisisa ngeli phupha

Bhala phantsi ukuba ubone bani okanye ntoni, ukuba benze ntoni, nendlela elivakale ngayo iphupha. Iphupha elinye sisiqalo sokucingisisa, asiloxela ikamva, asiloxilongo, yaye alisosigqibo malunga nobizo. Gcina iinkcukacha kwi-isixhobo sokucingisisa ngephupha ngaphambi kokuba uzilibale.

Iimpawu ezinxulumene neli

Ngokubanzi

Umxholo ofanayo

Joyina uluntu

Joyina uluntu ukuze uthethe ngendlela iphupha elifana neli elitolikwa ngayo kusapho lwakho.

Imithombo

Le misebenzi ipapashiweyo yimithombo yeenkcazelo ezikweli phepha.

Akukho sicatshulwa kweli phepha.

  1. Monica Hunter (1936). Reaction to Conquest: Effects of Contact with Europeans on the Pondo of South Africa. Oxford University Press for the International Institute of African Languages and Cultures. Chapter on Diviners/Initiation, c. pp. 320-323; plates XIX-XX (novice confesses her dreams).
  2. Manton Hirst (2005). Dreams and Medicines: The Perspective of Xhosa Diviners .... Taylor & Francis (Indo-Pacific Journal of Phenomenology). I-DOI: 10.1080/20797222.2005.11433901. printed page 12 (PDF page 13).
  3. Oosthuizen, Marguerite Poland. (1996). Uchibidolo: The abundant herds: A descriptive study of the Sanga-Nguni cattle of the Zulu people, with special reference to colour-pattern terminology and naming-practice. University of Natal, Department of Zulu and Centre for Oral Studies. PDF page 205.
  4. McNulty, Grant. (2003). The functions of dreams and visions in the ibandla lamaNazaretha at Inanda. University of Natal, Durban (UKZN ResearchSpace). PDF page 90.
  5. Penny Bernard (2001). Sacred Water Sites and Indigenous Healers in Southern Africa: The Need to Protect Knowledge, Nature and Resource Rights (Indigenous Knowledge Conference 2001). Indigenous Knowledge Conference 2001 (hosted at University of Saskatchewan iportal). PDF page 5.
  6. Wreford, Jo Thobeka (2005). Ukusebenza nethongo (Working with Spirit): the role of sangoma in contemporary South Africa. University of Cape Town, Doctoral thesis. PDF page 166.
  7. Ngobese, Derrick Horecious Dalifa (2018). Protest and identity in the context of ... (Basotho sacred sites; full title truncated in search result). University of Venda (UnivenSpace). PDF page 150.
  8. Pieter Jolly. An evaluation of recent oral evidence relating to Nguni diviners and the south-eastern San. PDF page 8.
  9. Oosthuizen, Marguerite Poland. (1996). Uchibidolo: The abundant herds: A descriptive study of the Sanga-Nguni cattle of the Zulu people, with special reference to colour-pattern terminology and naming-practice. University of Natal, Department of Zulu and Centre for Oral Studies. PDF page 235.
  10. Mlisa, Lily-Rose Nomfundo (2009). Ukuthwasa initiation of amagqirha: identity construction and the training of Xhosa women as traditional healers. University of the Free State (PhD thesis, Centre for Africa Studies). PDF page 23.
  11. sesotho.org (Bukantswe dictionary). Sesotho dictionary - Bukantswe (English-Sesotho, letter C). sesotho.org. entry 'cave'.
  12. Z. Mtumane. The Significance of Ancestors as a Cultural Component in [a Xhosa novel]. South African Journal of Folklore Studies (Unisa Press). PDF page 7.

Indlela esiphanda ngayo

Igqityelwe ukuhlaziywa ngomhla we-umhla we-31 ku-Oktobha 2026.